ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ: ਜੀਵਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ: ਜੀਵਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼

ਭੂਮਿਕਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ, ਨਿਮਰਤਾ, ਭਗਤੀ, ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੰਤੋਖ, ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ, ਨਿਮਰਤਾ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਾਇਆ।

---

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਸਤੰਬਰ 1534 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਹਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਅਨੂਪ ਦੇਵੀ ਜੀ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ "ਭਾਈ ਜੀਠਾ" ਸੀ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਸਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਜੀਵਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। "ਹਮ ਨਹੀ ਚੰਗੇ ਬੁਰਾ ਨਹੀ ਕੋਇ।।" (ਅੰਗ 728) – ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 22 ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ 1 ਸਤੰਬਰ 1574 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। "ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਜੋ ਸਿਖੁ ਅਖਾਏ, ਸੁ ਭਲਕੇ ਉਠਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵੈ।" (ਅੰਗ 305) – ਇਹ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਦਿਨਚਰਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

---

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ "ਗੁਰੂ ਦਾ ਚੱਕ" ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾਮਕ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਅੱਜ "ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਜਿਸ ਨੋ ਬਖਸੇ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ।। ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸਾਹੀ ਪਾਤਿਸਾਹ।।" (ਅੰਗ 8) – ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਮੇਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਸੇਵਾ ਕਰਤ ਹੋਇ ਨਿਹਕਾਮੀ।। ਤਿਸ ਕਉ ਹੋਤ ਪਰਾਪਤਿ ਸੁਆਮੀ।।" (ਅੰਗ 286) – ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਕਾਮੀ ਹੋਕੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

---

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ: ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 688 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਨਿਮਰਤਾ, ਗਰੀਬੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

"ਹਰਿ ਜਪਿ ਲਾਹਾ ਅਗੈ ਲਹਹਿ।।" (ਅੰਗ 10) – ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਆਤਮਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਮਾਣਸ ਜਨਮ ਦੁਲੰਭ ਹੇ ਪਾਈ।। ਮਿਲਿ ਸਾਧੂ ਹਰਿ ਲਿਵ ਲਾਈ।।" (ਅੰਗ 378) – ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿਰਲੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਹਰਿ ਨਾਮ ਜਪੋ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ 'ਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। "ਨਾਨਕ ਲੀਨ ਭਏ ਗੋਵਿੰਦ ਸਿਉ।। ਜੈਸੇ ਪਾਣੀ ਸੰਗਿ ਪਾਣੀ।।" (ਅੰਗ 205) – ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ 'ਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

---

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ "ਨਾਮੁ ਜਪਹੁ ਤੂ ਮਨ ਮੇਰੇ।। ਦੁਖੁ ਲਾਗੈ ਨ ਭੂਖ।।" (ਅੰਗ 459) – ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਹਰਿ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ, ਭੂਖ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਦੰ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੇਦੰ।। ਗੁਰਮੁਖਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਈ।।" (ਅੰਗ 2) – ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਤਤ-ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

---

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤਿ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਘਟਨਾ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੌਂਪੀ। "ਧਨੁ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜਿਨਿ ਸਿਰਿ ਧਰਿਆ ਸਿਰਾ।।" (ਅੰਗ 968) – ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਜਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

---

ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਨਿਮਰਤਾ, ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਹਮਰੀ ਗਣਤਿ ਨ ਗਣੀਆ ਕਾਈ।। ਅਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ ਪ੍ਰਭਿ ਰਾਖੀ।।" (ਅੰਗ 750) – ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਾਹਨੁਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।

"ਧਨੁ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ।।"